Kanserde “genetik test” ne anlama gelir?
Kanser hastalarında “genetik test” denildiğinde aslında birbirinden farklı iki değerlendirme kastedilebilir. Bunların ayrımının doğru yapılması önemlidir.
1. Tümöre yapılan moleküler veya genetik testler
Bu testlerde kanser hücrelerinin taşıdığı moleküler değişiklikler araştırılır. Amaç, tümörün biyolojik özelliklerini daha iyi anlamak ve özellikle tedavide kullanılabilecek bir hedef bulunup bulunmadığını değerlendirmektir.
Bu tür testler tümör profilleme, moleküler profilleme, somatik test veya genomik test gibi farklı isimlerle ifade edilebilir.
2. Kalıtsal kanser yatkınlığını araştıran testler
Bunlar ise kişinin doğuştan taşıdığı ve ailesinden kalıtsal olarak geçmiş olabilecek gen değişikliklerini araştırır. Genellikle kan veya tükürük örneği kullanılarak yapılır.
Örneğin BRCA1/BRCA2 veya Lynch sendromuyla ilişkili genlerde saptanan bazı kalıtsal değişiklikler yalnızca hastanın kendi tedavisini değil, aile bireylerinin kanser riskinin değerlendirilmesini de etkileyebilir.
Önemli: Tümörde yapılan genetik test ile kalıtsal kanser riskini araştıran genetik test aynı şey değildir. Tümörde saptanan bir değişiklik her zaman anne veya babadan geçmiş olduğu anlamına gelmez.
Tümörün moleküler olarak incelenmesi neden önemlidir?
Günümüzde bazı kanserlerin tedavisinde yalnızca tümörün hangi organdan kaynaklandığını bilmek yeterli değildir. Kanser hücresinin taşıdığı bazı biyolojik ve moleküler özellikler kullanılacak tedaviyi doğrudan değiştirebilir.
Örneğin farklı kanser türlerinde EGFR, ALK, ROS1, BRAF, KRAS, HER2, BRCA gibi değişiklikler veya MSI/dMMR gibi biyobelirteçler tedavi seçiminde önemli olabilir.
Ancak hangi biyobelirtecin araştırılması gerektiği kanser türüne ve klinik duruma göre değişir. Her hastada bütün bu testlerin aynı anda yapılması gerekli değildir.
NGS nedir?
Yeni nesil dizileme (NGS), tek bir gen yerine çok sayıda geni aynı anda inceleyebilen teknolojilerin genel adıdır. Özellikle ileri evre bazı kanserlerde tümörün moleküler yapısını daha geniş kapsamlı değerlendirmek için kullanılabilir.
NGS sonucunda tedavide hedeflenebilecek bir değişiklik bulunabilir, uygun bir klinik araştırma seçeneği ortaya çıkabilir veya bazı tedavilerin kullanılmasının anlamlı olmayacağı anlaşılabilir.
Her kanser hastasına geniş kapsamlı NGS yapılmalı mı?
Hayır. Daha fazla sayıda gene bakılması her zaman hastaya daha fazla klinik fayda sağlayacağı anlamına gelmez.
Bazı kanserlerde belirli biyobelirteçlerin standart olarak araştırılması tedavi kararının temel bir parçasıdır. Bazı ileri evre tümörlerde ise geniş kapsamlı moleküler profilleme özellikle değerli olabilir. Buna karşılık test sonucunun tedaviyi değiştirmesinin beklenmediği bazı klinik durumlarda geniş bir NGS panelinin ek katkısı sınırlı kalabilir.
Temel soru “Kaç gene bakıldı?” değil, “Bulunan sonuç hastanın tedavisini değiştirecek mi?” olmalıdır.
Genetik testte bir mutasyon bulunursa mutlaka akıllı ilaç var mıdır?
Hayır. Bir moleküler testte çok sayıda gen değişikliği saptanabilir; ancak bunların hepsi kanserin gelişiminde aynı öneme sahip değildir ve her değişiklik için etkili bir hedefe yönelik tedavi bulunmamaktadır.
Bazı değişikliklerin klinik önemi bilinmeyebilir. Bazıları biyolojik açıdan anlamlı olsa bile o kanser türünde etkinliği kanıtlanmış veya erişilebilir bir tedavi seçeneği bulunmayabilir.
Bu nedenle moleküler test raporunun yalnızca “mutasyon bulundu” şeklinde değerlendirilmesi doğru değildir. Sonucun kanser türü, hastalık evresi, mevcut tedaviler ve bilimsel kanıt düzeyiyle birlikte yorumlanması gerekir.
Kalıtsal genetik test kimlerde düşünülmelidir?
Kalıtsal kanser yatkınlığı açısından değerlendirme; kanserin türüne, tanı yaşına, kişisel öyküye ve ailede görülen kanserlerin dağılımına göre yapılır.
Genç yaşta kanser gelişmesi, aynı kişide birden fazla kanser görülmesi, ailede benzer veya ilişkili kanserlerin kümelenmesi ya da belirli tümör tiplerinin bulunması kalıtsal yatkınlık açısından değerlendirmeyi gündeme getirebilir.
Ayrıca günümüzde bazı kanser türlerinde germline genetik test yalnızca aile öyküsü nedeniyle değil, doğrudan tedavi kararını etkileyebileceği için de önerilebilmektedir.
Tümör testinde kalıtsal olabilecek bir değişiklik bulunursa ne olur?
Tümörün moleküler analizinde bazen kalıtsal olma ihtimali bulunan bir gen değişikliği saptanabilir. Ancak tümör testinde böyle bir değişikliğin görülmesi, bunun kesin olarak kalıtsal olduğu anlamına gelmez.
Klinik olarak gerekli görülürse kan veya tükürük gibi normal dokudan yapılacak germline genetik test ile bunun kalıtsal olup olmadığı ayrıca değerlendirilir.
Genetik ve moleküler test ne zaman yapılmalı?
Bunun için bütün hastalara uygulanabilecek tek bir zamanlama yoktur. Bazı kanserlerde gerekli biyobelirteçlerin tanı sırasında bilinmesi ilk tedavinin seçimi için önemlidir. Bazı durumlarda ise moleküler inceleme hastalık ilerlediğinde veya yeni bir tedavi seçeneği değerlendirilirken gündeme gelebilir.
Ayrıca kanser zaman içinde değişebildiği için, belirli klinik durumlarda daha önce yapılmış bir testin yeniden değerlendirilmesi veya yeni tümör dokusu ya da uygun hastalarda kan örneği üzerinden tekrar moleküler inceleme yapılması düşünülebilir.
Sonuç
Her kanser hastasına aynı genetik testin veya geniş kapsamlı NGS panelinin yapılması gerekli değildir. Doğru yaklaşım; kanserin türüne ve evresine, tedavi seçeneklerine, gerekli biyobelirteçlere ve kişinin kalıtsal kanser riski açısından özelliklerine göre doğru hastada, doğru zamanda ve doğru testi seçmektir.