Hedefe Yönelik İlaçlar
Hedefe yönelik tedaviler, kanser hücresinin büyümesini ve yaşamını sürdürebilmesini sağlayan belirli moleküler değişiklikleri veya sinyal yollarını hedefleyen modern kanser tedavileridir.
Kanser tedavisi artık yalnızca tümörün hangi organdan kaynaklandığına göre belirlenmemektedir. Tümörün moleküler ve genetik özellikleri de tedavi seçiminde giderek daha önemli hale gelmiştir.
Bazı hastalarda tümör dokusunda saptanan bir biyobelirteç, doğrudan o değişikliği hedefleyen bir ilacın kullanılmasını mümkün kılabilir.
Bu sayfada
Hedefe Yönelik Tedavi Nedir?
Kanser hücreleri büyümek, çoğalmak ve yaşamlarını sürdürmek için çeşitli moleküler sinyal yollarını kullanır.
Bazı kanserlerde bu yolların birinde tümörün gelişimini yönlendiren özel bir genetik veya moleküler değişiklik bulunabilir.
Hedefe yönelik ilaçlar bu değişikliği veya onun oluşturduğu sinyal yolunu baskılamayı amaçlar.
Kemoterapi çoğunlukla hızla çoğalan hücreleri etkilerken, hedefe yönelik tedaviler tümör hücresindeki belirli bir moleküler özelliği veya sinyal yolunu hedeflemeye çalışır. Ancak iki tedavi grubu birbirinin mutlak alternatifi değildir; bazı hastalarda birlikte veya farklı tedavi basamaklarında kullanılabilirler.
Hedef Nasıl Bulunur?
Hedefe yönelik tedavinin en önemli basamağı, tümörde gerçekten tedaviyi yönlendirebilecek bir biyobelirtecin bulunup bulunmadığının belirlenmesidir.
İmmünohistokimya – IHC
Tümör hücresindeki belirli proteinlerin varlığını veya düzeyini değerlendirebilir. HER2 gibi bazı hedeflerin belirlenmesinde önemli rol oynar.
FISH
Gen amplifikasyonları veya bazı gen yeniden düzenlenmelerinin araştırılmasında kullanılabilir.
PCR
Belirli ve önceden tanımlanmış genetik değişikliklerin hızlı şekilde araştırılmasını sağlayabilir.
NGS – Yeni Nesil Dizileme
Çok sayıda geni aynı anda inceleyerek tümörün daha kapsamlı moleküler profilinin çıkarılmasına olanak sağlayabilir.
DNA ve RNA incelemeleri
Moleküler profilleme yalnızca DNA incelemesinden ibaret değildir. Özellikle bazı gen füzyonlarının gösterilmesinde RNA temelli analizler önemli olabilir.
Bu nedenle kullanılacak testin kapsamı; kanser türüne, araştırılan biyobelirteçlere, mevcut doku miktarına ve klinik soruya göre belirlenmelidir.
Her Hastaya Aynı Moleküler Test Gerekmez
Bazı kanserlerde birkaç temel biyobelirtecin araştırılması yeterli olabilirken, özellikle ileri evre bazı tümörlerde kapsamlı moleküler profilleme daha fazla klinik bilgi sağlayabilir.
Test seçimi kanserin türü, evresi, mevcut tedavi seçenekleri ve test sonucunun tedaviyi değiştirip değiştirmeyeceği değerlendirilerek yapılmalıdır.
Hangi Kanserlerde Kullanılır?
Hedefe yönelik tedaviler birçok farklı kanser türünde kullanılmaktadır. Ancak araştırılması gereken moleküler hedefler kanser türüne göre değişir.
Kanser Türleri ve Önemli Moleküler Hedefler
Aşağıdaki liste tüm hedefleri değil, klinik pratiğin önemli örneklerini göstermektedir.
“Akıllı İlaç” Her Hastaya Uygun mudur?
Hayır. Hedefe yönelik tedaviler halk arasında sıklıkla “akıllı ilaç” olarak adlandırılsa da bu ilaçların etkili olabilmesi için çoğu zaman tümörde ilgili biyolojik hedefin bulunması gerekir.
Ayrıca yalnızca bir mutasyonun saptanması yeterli değildir. Saptanan değişikliğin o kanser türünde gerçekten tedaviyi öngören ve klinik olarak hedeflenebilir bir biyobelirteç olup olmadığı değerlendirilmelidir.
Aynı Mutasyon Her Kanserde Aynı Anlama Gelmeyebilir
Aynı moleküler değişiklik farklı kanser türlerinde farklı biyolojik öneme sahip olabilir.
Örneğin BRAF V600E melanom, akciğer, kolorektal ve tiroid kanserlerinde görülebilir; ancak uygulanacak hedefe yönelik tedavi stratejisi bu hastalıkların hepsinde aynı değildir.
Bu nedenle moleküler test sonucu tek başına değil, kanser türü ve klinik durumla birlikte yorumlanmalıdır.
Hedefe Yönelik İlaçlar Nasıl Kullanılır?
Hedefe yönelik tedavilerin önemli bir bölümü ağızdan alınan tablet veya kapsül şeklindedir. Bazı tedaviler ise damar yoluyla uygulanır.
Ağızdan Kullanılan Tedaviler
Birçok tirozin kinaz inhibitörü ve diğer hedefe yönelik ilaç günlük veya belirli aralıklarla ağızdan kullanılabilir.
Damar Yoluyla Tedaviler
Bazı monoklonal antikorlar ve hedefe yönelik tedaviler belirli aralıklarla intravenöz olarak uygulanabilir.
Tek Başına
Moleküler hedefin güçlü olduğu bazı hastalıklarda hedefe yönelik ilaç tek başına temel sistemik tedavi olabilir.
Kombinasyon Tedavisi
Bazı durumlarda hormonal tedavi, kemoterapi veya başka hedefe yönelik ilaçlarla birlikte kullanılabilir.
Yan Etkileri Nelerdir?
Hedefe yönelik ilaçların kemoterapiden farklı yan etki profilleri bulunabilir.
Ancak “hedefe yönelik tedavi yan etkisizdir” düşüncesi doğru değildir. Yan etkiler kullanılan ilacın hedeflediği biyolojik mekanizmaya göre değişir.
Tedaviye Zaman İçinde Direnç Gelişebilir mi?
Evet. Hedefe yönelik tedavi başlangıçta oldukça etkili olsa bile kanser hücreleri zaman içinde değişebilir ve ilacın etkisinden kaçmalarını sağlayan yeni direnç mekanizmaları geliştirebilir.
Tümörün Zaman İçindeki Moleküler Değişimi
Sıvı biyopsi ve ctDNA
Bazı hastalarda tümörden kana geçen DNA parçaları dolaşımdaki tümör DNA'sı (ctDNA) aracılığıyla incelenebilir.
Sıvı biyopsi, özellikle uygun klinik durumlarda yeni gelişen direnç mekanizmalarının araştırılmasına yardımcı olabilir.
Bununla birlikte sıvı biyopsi her durumda doku biyopsisinin yerini tutmaz. Sonuçlar tümör tipi, hastalık yükü ve kullanılan testin özellikleri dikkate alınarak yorumlanmalıdır.
Tümör-Agnostik Tedavi Nedir?
Klasik onkolojide tedavi büyük ölçüde kanserin başladığı organa göre belirlenir: akciğer kanseri, meme kanseri veya kolon kanseri gibi.
Moleküler onkolojinin gelişmesiyle birlikte bazı özel biyobelirteçlerde farklı bir yaklaşım ortaya çıkmıştır.
Bazen Tümörün Nereden Başladığından Çok Moleküler Hedef Önemlidir
Bazı moleküler değişikliklerde tedavi, tümörün kaynaklandığı organdan bağımsız olarak aynı biyolojik hedefe yöneltilebilir.
NTRK gen füzyonları bunun en iyi bilinen örneklerinden biridir.
Ancak bu yaklaşım her mutasyon için geçerli değildir. Moleküler bir değişikliğin bulunması, o değişikliğe yönelik herhangi bir ilacın otomatik olarak kullanılabileceği anlamına gelmez.
Doğru Hedef, Doğru Hasta, Doğru Tedavi
Hedefe yönelik tedavilerin temelinde yalnızca bir moleküler test yaptırmak değil, doğru hastada doğru testi istemek ve sonucu doğru klinik bağlamda yorumlamak vardır.
Kanserin türü, evresi, patolojik özellikleri, daha önce kullanılan tedaviler ve moleküler/genetik bulgular birlikte değerlendirilerek hedefe yönelik tedavinin uygunluğu belirlenir.
Tedavi Kişiye Özeldir
Aynı kanser türüne ve aynı evreye sahip iki hastanın tedavisi her zaman aynı olmayabilir.
Tümörün patolojik ve moleküler özellikleri, hastalığın yaygınlığı, hastanın yaşı, genel sağlık durumu, eşlik eden hastalıkları ve önceki tedavileri birlikte değerlendirilerek tedavi planı bireyselleştirilir.
Tedavi seçeneklerinin değerlendirilmesi için tıbbi onkoloji görüşü önemlidir.
Bilimsel Kaynaklar
ESMO Clinical Practice Guidelines ve ESMO Precision Medicine / NGS önerileri
NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology
ASCO – Moleküler biyobelirteçler ve hedefe yönelik tedavilere ilişkin güncel klinik öneriler
WHO Classification of Tumours – Moleküler ve patolojik tümör sınıflandırmaları